علائم کم خونی را بشناسیم؛ بدن شما چه پیامی میدهد؟
آیا بهتازگی احساس خستگی غیرطبیعی و زیادی داشتهاید یا دچار سردردهای مکرر شدهاید؟ باید بگوییم اینها میتوانند از نشانههای کمخونی باشند؛ وضعیتی شایع که در آن تعداد گلبولهای قرمز خون کمتر از حد نرمال است. کمخونی عارضهای است که در مراحل اولیه ممکن است هیچگونه علامتی را نشان ندهد، اما به مرور زمان و در صورت درمان نشدن میتواند باعث بروز نشانهها و علائم آزاردهندهای شود. از آنجا که آگاهی و شناخت بدن، در درک پیامهایی که درباره وضعیت سلامتی میدهد بسیار کمککننده است، ما در این مطلب ابتدا نگاهی میاندازیم به اینکه کمخونی چیست و علل بروز و انواع آن کدام است؛ سپس علائم کم خونی خطرناک و خفیف را بررسی میکنیم و به شما میگوییم که چگونه میتوانید با انجام آزمایش متوجه شوید که دچار کمخونی هستید یا خیر!
کم خونی چیست؟
کمخونی زمانی رخ میدهد که تعداد گلبولهای قرمز سالم یا میزان هموگلوبین در خون کاهش پیدا میکند. هموگلوبین و گلبولهای قرمز نقش مهمی در حمل اکسیژن از ریهها به اندامها و بافتهای بدن دارند. زمانی که این اکسیژنرسانی کاهش مییابد، بدن با کمبود اکسیژن روبهرو شده و ممکن است باعث احساس خستگی یا ضعف شود.
اگر کمخونی درمان نشود، علائم کم خونی خطرناک و شدید شده و میتواند مشکلات سلامتی جدیتری را ایجاد کند؛ از جمله مشکلات قلبی، عوارض در دوران بارداری یا خستگی شدیدی که انجام فعالیتهای روزانه را سخت میکند. کمخونی میتواند دلایل مختلفی داشته باشد و بسته به علت زمینهای، ممکن است توسط پزشک عمومی، متخصص خون، متخصص قلب یا متخصص گوارش درمان شود.
انواع کم خونی کدامند؟
در بخش زیر، بهطور خلاصه به انواع کم خونی اشاره میکنیم:
کمخونی ناشی از فقر آهن: شایعترین نوع کمخونی است. این نوع زمانی ایجاد میشود که بدن با کمبود آهن مواجه شده یا توانایی جذب آهن را نداشته باشد. بدون آهن کافی، بدن نمیتواند هموگلوبین مورد نیاز برای عملکرد صحیح گلبولهای قرمز را تولید کند.
کمخونی ناشی از کمبود ویتامین: این نوع کمخونی بر اثر کمبود ویتامین B12 یا فولات ایجاد میشود. بدن انسان قادر به تولید این دو ویتامین نیست و از این رو، باید آنها را از طریق رژیم غذایی دریافت کند. اگر مصرف این ویتامینها کافی نبوده یا بدن در جذب آنها مشکل داشته باشد، آنگاه تولید گلبولهای قرمز دچار اختلال میشود.
چه چیزی باعث کم خونی می شود؟
عوامل مختلفی میتوانند در بروز انواع کم خونی نقش داشته باشند. برخی از این عوامل مانند سابقه خانوادگی یا روند طبیعی افزایش سن، خارج از کنترل هستند؛ اما برخی دیگر با تغییر سبک زندگی و مراقبتهای پزشکی قابلمدیریت هستند. در ادامه، به برخی از دلایل کم خونی اشاره میکنیم:
خونریزی حاد یا مزمن
اختلالات خودایمنی
مشکلات مغز استخوان
برخی داروها، مانند داروهای شیمیدرمانی
بیماریهای مزمن مانند بیماریهای کلیوی یا سرطان
مصرف بیش از حد الکل
تخریب گلبولهای قرمز توسط سیستم ایمنی
تولید ناکافی هموگلوبین یا گلبولهای قرمز
سابقه خانوادگی (در بیماریهای ژنتیکی مانند تالاسمی یا کمخونی داسیشکل)
دریافت ناکافی مواد مغذی ضروری مانند آهن، ویتامین B12 و اسید فولیک
علائم کم خونی چیست؟
نشانه های کم خونی در افراد مختلف متفاوت است. در مراحل خفیف، ممکن است هیچ نشانه مشخصی وجود نداشته باشد، اما با پیشرفت بیماری، علائم کم خونی میتوانند شدیدتر از حالت معمول شوند. بهعبارتی، اگر کمخونی درمان نشود، ممکن است وضعیت بدتر شده و به مشکلات جدیتری منجر شود؛ از جمله علائم کم خونی خطرناک میتوان به عوارض در دوران بارداری، مشکلات قلبی یا خستگی شدیدی اشاره کرد که مانع انجام فعالیتهای روزانه افراد میشود. در بخش زیر، ابتدا علائم کم خونی خفیف یا علائم اولیه کم خونی را بیان میکنیم:
احساس خستگی یا ضعف
کاهش اشتها
سردرد
تحریکپذیری
مشکل در تمرکز
بیحسی یا گزگز دستها و پاها
با تشدید کمخونی، علائم این بیماری نیز ممکن است بدتر شوند. شناخت این علائم میتواند در تشخیص زودهنگام و درمان موثر کمک کند، به همین دلیل در بخش زیر، با علائم کم خونی شدید آشنا میشویم:
احساس سرگیجه یا سبکی سر
آبیشدن سفیدی چشمها
شکنندگی ناخنها
رنگپریدگی یا زردی پوست (مشابه یرقان)
تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی (سندرم پیکا)
کاهش میل جنسی
خستگی شدید
التهاب یا درد زبان
زخمهای دهانی
تشدید تنگی نفس
عوامل خطر مرتبط با کم خونی چیست؟
عوامل زیر میتوانند خطر ابتلا به کم خونی را افزایش دهند:
رژیم غذایی نامناسب: مصرف ناکافی آهن، ویتامین B12 و فولات میتواند خطر کمخونی را افزایش دهد.
مشکلات روده باریک: بیماریهایی که جذب مواد مغذی را در روده باریک مختل میکنند، مانند بیماری کرون و سلیاک، میتوانند باعث افزایش خطر کمخونی شوند.
قاعدگی: افرادی که دورههای قاعدگی سنگین دارند، به دلیل از دست دادن گلبولهای قرمز، بیشتر در معرض کمخونی هستند.
بارداری: زنان بارداری که مولتیویتامین حاوی اسید فولیک و آهن مصرف نمیکنند، بیشتر در معرض کمخونی قرار دارند.
بیماریهای مزمن: بیماریهایی مانند سرطان، نارسایی کلیه، دیابت و سایر بیماریهای طولانیمدت میتوانند باعث کاهش تولید گلبولهای قرمز شوند. همچنین خونریزی داخلی آهسته و مزمن (مثلا از زخم معده) ممکن است ذخایر آهن بدن را کاهش دهد و به کمخونی فقر آهن منجر شود.
سابقه خانوادگی: داشتن یکی از اعضای خانواده با کمخونی ارثی مانند کمخونی داسیشکل، خطر ابتلا را افزایش میدهد.
عوامل دیگر: برخی عفونتها، بیماریهای خونی و اختلالات خودایمنی، مصرف زیاد الکل، قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی و مصرف برخی داروها میتوانند تولید گلبولهای قرمز را مختل کنند.
سن: افراد بالای ۶۵ سال بیشتر در معرض کمخونی هستند.
تشخیص کم خونی چگونه انجام می شود؟
برای تشخیص کمخونی، پزشک ابتدا معاینه فیزیکی انجام میدهد و دربارهی سابقه پزشکی و خانوادگی شما پرسش میکند. سپس، آزمایشهای خون استاندارد برای اندازهگیری سطح آهن، ویتامین B12، اسید فولیک و سایر ویتامینها و مواد مغذی تجویز خواهد شد. در صورت نیاز، برای رسیدن به تشخیص دقیقتر، ممکن است آزمایشهای تکمیلی نیز درخواست شود. برخی آزمایشها و روشهای تکمیلی تشخیص کمخونی شامل موارد زیر هستند:
آزمایش کامل ادرار: این آزمایش بررسی فیزیکی، شیمیایی و میکروسکوپی ادرار است که برای شناسایی و اندازهگیری ترکیباتی که از طریق ادرار دفع میشوند، انجام میشود.
کولونوسکوپی: در این روش، پوشش داخلی راستروده و روده بزرگ بررسی میشود تا مشخص شود این بافتها سالم هستند یا خیر.
پاناِندوسکوپی: روشی برای بررسی کامل مجرای گوارشی فوقانی (مری، معده و ابتدای روده باریک) است.
آزمایشهای ژنتیک: برای بررسی بیماریهای کمخونی ارثی مانند تالاسمی یا کمخونی داسیشکل استفاده میشود.
بیوپسی مغز استخوان: در این روش نمونهای از مغز استخوان برداشته میشود تا تولید گلبولهای خون بهدقت ارزیابی شود.
شمارش کامل سلولهای خونی: این آزمایش تعداد گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتها را اندازهگیری کرده و شاخصهای مهم هموگلوبین را نشان میدهد.
این مجموعه آزمایشها به پزشک کمک میکند تا علت اصلی کمخونی را مشخص کرده و بهترین درمان را برای هر فرد انتخاب کند.
کم خونی چگونه درمان میشود؟
درمان کم خونی به علت آن بستگی دارد. اگر کمخونی به دلیل یک مشکل زمینهای ایجاد شده باشد، ابتدا باید همان مشکل اصلی درمان شود. با اینحال، ممکن است پزشک درمانهای مستقیمی نیز برای کمخونی تجویز کند. این درمانها میتوانند شامل مکملهای غذایی یا داروها باشند که در بخش زیر، به تفکیک به آنها اشاره میکنیم:
مکملهای غذایی
پزشک ممکن است برای درمان کمخونی، یکی از مکملهای زیر را پیشنهاد دهد:
مکملهای آهن: این مکمل معمولا بهصورت قرص یا کپسول مصرف میشود.
مکمل اسید فولیک: ویتامین B9 (فولات) یک ویتامین ضروری است که به بدن در ساخت گلبولهای قرمز و DNA کمک میکند.
مکمل ویتامین B12: این ویتامین برای تولید گلبولهای قرمز سالم ضروری است.
داروها
پزشک ممکن است برای درمان کمخونی داروهای زیر را نیز تجویز کند:
اریترپوئیتین: این دارو باعث تحریک مغز استخوان برای تولید بیشتر سلولهای خونی میشود.
داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی: در صورتی که کمخونی به دلیل بیماریهای خودایمنی ایجاد شده باشد، از این داروها برای جلوگیری از حمله سیستم ایمنی به گلبولهای قرمز استفاده میشود.
روشهای درمانی (در موارد خاص)
در برخی موارد، پزشک ممکن است انجام روشهای زیر را نیز توصیه کند:
انتقال خون: برای جایگزین کردن گلبولهای قرمز
پیوند سلولهای بنیادی (مغز استخوان): برای جایگزین کردن سلولهای خونی ناسالم با سلولهای سالم
جراحی: برای درمان خونریزی داخلی که باعث کمخونی شده است
عوارض کم خونی چیست؟
اگر کمخونی درمان نشود، ممکن است به مشکلات زیر منجر شود:
خستگی شدید: کمخونی شدید میتواند حتی انجام کارهای روزمره را دشوار کند.
عوارض بارداری: کمخونی ناشی از کمبود فولات در دوران بارداری میتواند خطر زایمان زودرس را افزایش دهد.
مشکلات قلبی: کمخونی میتواند منجر به ضربان قلب تند یا نامنظم (آریتمی) شود؛ در این حالت، قلب برای جبران کمبود اکسیژن، مجبور به پمپاژ بیشتر شده و این امر ممکن است منجر به بزرگی قلب یا نارسایی قلبی شود.
مرگ: برخی کمخونیهای ارثی مانند کمخونی داسیشکل میتوانند عوارض تهدیدکننده زندگی ایجاد کنند. همچنین از دست دادن ناگهانی حجم زیادی از خون میتواند باعث کمخونی شدید و مرگبار شود.
آیا میتوان از کم خونی پیشگیری کرد؟
بسیاری از انواع کمخونی قابل پیشگیری نیستند؛ اما میتوان از کمخونی فقر آهن و کمخونیهای ناشی از کمبود ویتامین، با یک رژیم غذایی سالم پیشگیری کرد؛ در بخش زیر، به مواد غذایی مهم برای پیشگیری از علائم کم خونی اشاره میکنیم:
آهن: گوشت گاو و سایر گوشتها، لوبیاها، عدس، غلات غنیشده با آهن، سبزیجات برگسبز تیره و میوههای خشک.
فولات یا اسید فولیک: میوهها و آبمیوهها، سبزیجات برگسبز تیره، نخودفرنگی، لوبیا، بادامزمینی و غلات غنیشده مثل نان، برنج، ماکارونی و غلات صبحانه.
ویتامین B12: گوشت، لبنیات، غلات غنیشده و محصولات سویا.
ویتامین C: مرکبات و آب آنها، فلفل دلمهای، بروکلی، گوجهفرنگی، طالبی و توتفرنگی؛ ویتامین C به جذب بهتر آهن کمک میکند.
علائم کم خونی شدید یا خفیف، به آنها اهمیت دهیم!
دانستیم کمخونی زمانی رخ میدهد که تعداد گلبولهای قرمز کافی نبوده یا عملکرد گلبولها دچار اختلال شود. با اینکه برخی افراد از بدو تولد دچار کمخونی هستند، اما بیشتر افراد، به مرور زمان و به دلایل مختلف به کم خونی مبتلا میشوند. به همین دلیل توجه به تغییرات بدن و علائم جدیدی که بروز پیدا میکنند بسیار مهم است. همهی ما روزهایی را داریم که احتمالا احساس خستگی میکنیم؛ اما نکته اینجاست که اگر با وجود استراحت کافی، باز هم برای چندین روز پشت سر هم احساس خستگی و ضعف بیشازحد داشتیم، آنگاه این مورد میتواند یکی از علائم کم خونی خطرناک یا خفیف باشد، که در اینصورت نیاز به مشورت پزشک است.
سوالات متداول
رایجترین علائم کم خونی چیست؟
احساس خستگی یا ضعف، کاهش اشتها، سردرد، تحریکپذیری، مشکل در تمرکز، بیحسی یا گزگز دستها و پاها.
علائم کم خونی خطرناک یا شدید چیست؟
احساس سرگیجه یا سبکی سر، آبیشدن سفیدی چشمها، شکنندگی ناخنها، زردی پوست، کاهش میل جنسی، تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی، التهاب یا درد زبان، زخمهای دهانی، خستگی شدید و تشدید تنگی نفس.
آیا میتوان از علائم کم خونی شدید یا خفیف پیشگیری کرد؟
کمخونی ناشی از فقر آهن ممکن است با مصرف غذاهای سرشار از آهن در وعدههای غذایی روزانه قابل پیشگیری باشد، اما برخی از انواع کمخونی، مانند کم خونی ناشی از اختلالات ژنتیکی، قابلپیشگیری نیستند.
