علائم ام اس چیست و چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

ام اس یا بیماری ام اس یک اختلال سیستم عصبی مرکزی است که می‌تواند روی مغز، نخاع و عصب بینایی تاثیر بگذارد. در بسیاری از مبتلایان، این بیماری با علائم مبهمی مثل تاری دید، گزگز دست‌ها، خستگی مفرط یا اختلال در تعادل شروع می‌شود. همین علائم مبهم باعث می‌شود سوال اصلی در ذهن افراد شکل بگیرد که علائم ام اس چیست و کدام نشانه‌ها جدی‌تر هستند؟

در این مقاله از اسنپ‌پی، علائم بیماری ام‌اس را دسته‌بندی کرده‌ایم و با بررسی نمونه‌های بالینی و چرایی بروز هر علامت، به شما کمک می‌کنیم تا نشانه‌ها را دقیق‌تر بشناسید و در صورت لزوم، سریع‌تر برای تشخیص و درمان اقدام کنید.

علائم بیماری ام اس MS (تعریف ساده و قابل فهم)

زمانی که درباره علایم ام اس صحبت می‌شود، منظور نشانه‌هایی هستند که به دلیل آسیب به میلین (پوشش محافظ رشته‌های عصبی) یا خود رشته‌های عصبی ایجاد می‌شوند. این آسیب‌ها باعث می‌شوند پیام‌های عصبی با سرعت کم، به صورت ناقص یا حتی به طور کامل قطع شوند. در نتیجه، این اختلال می‌تواند خود را به صورت علائم حسی، حرکتی، بینایی، شناختی و یا مربوط به عملکرد مثانه و روده نشان دهد.

اما دو پیشفرض که تا انتهای این مقاله یا زمان بررسی مقالات دیگر در گوگل باید مدنظر داشته باشید:

یک یا دو علامت واحد به تنهایی معمولا برای نتیجه‌گیری کافی نیست.

در ام اس، محل درگیری عصبی تعیین می‌کند چه علامتی در بدن دیده شود؛ به همین دلیل یک نسخه یا علائم ثابت وجود ندارد.

تفاوت علامت با عود / حمله در ام اس (Multiple Sclerosis)

در زبان پزشکی، کلمه عود معمولا به وضعیتی گفته می‌شود که علائم جدید ظاهر شود یا علائم قبلی بدتر شود و این تغییر (در نبود تب یا عفونت فعال) حداقل حدود یک شبانه روز ادامه داشته باشد. برای مثال ممکن است فرد چند روز درگیری داشته باشد و سپس بهتر شود، یا بخشی از علائم باقی بماند.

نشانه‌های ام اس معمولا از کجا شروع می‌شود؟ (علائم اولیه)

شروع بیماری ام اس در بسیاری از افراد با چند نشانه پرتکرار دیده می‌شود. توجه داشته باشید که این‌ها امضای قطعی برای ام اس نیستند، ولی ارزش پیگیری و مراجعه به پزشک را دارند:

تاری دید یا دوبینی، گاهی همراه درد پشت چشم

گزگز، بی‌حسی، سوزن‌سوزن شدن یک سمت بدن یا یک اندام

ضعف در پاها یا دست‌ها، سنگینی و کندی حرکت

خستگی غیرعادی که با خوابیدن هم بهتر نمی‌شود

عدم تعادل، احساس تلوتلو، سرگیجه به خصوص هنگام راه رفتن

برای مثال فردی ممکن است یک روز صبح با تاری دید یک چشم بیدار شود و تا چند روز بعد بهتر نشود، یا هنگام پیاده روی احساس کند پای راست را نمی‌تواند به درستی کنترل کند. این الگوها در شرح حال ام اس دیده می‌شود، ولی باز هم بدون معاینه و تصویر برداری نمی‌توان نتیجه قطعی گرفت.

علائم ام اس در چشم و بینایی

آسیب به عصب بینایی از علائم مهم شروع ام اس است. نشانه‌های این مشکل می‌توانند به شکل زیر باشند:

تاری دید در یک چشم یا هر دو چشم

کاهش دید رنگ‌ها (رنگ‌ها بی‌جان یا کم‌رنگ می‌شود)

دوبینی

درد پشت چشم به ویژه هنگام حرکت دادن چشم

نوریت اپتیک (التهاب عصب بینایی) و ارتباط با ام اس

نوریت اپتیک (التهاب عصب بینایی) یکی از تشخیص‌های بالینی مهم در افراد جوانی است که با کاهش دید ناگهانی یا نیمه حاد مواجه شده‌اند. این عارضه ممکن است اولین نشانه بیماری ام اس باشد و یا به صورت کاملا مستقل و بدون ارتباط با بیماری‌های سیستمیک رخ دهد. پزشکان برای تشخیص دقیق، مجموعه‌ای از شاخص‌ها شامل سیر زمانی شروع علائم، میزان درد، معاینه ته چشم (فوندوسکوپی)، تست میدان بینایی و در نهایت یافته‌های تصویربرداری MRI را بررسی می‌کنند.

علائم حسی ام اس: گزگز، بی حسی و احساس برق گرفتگی

بخش زیادی از نشانه های ام اس به علائم حسی مربوط می‌شود. در واقع افرادی که با ام اس درگیر هستند علائم حسی مختلفی را نشان می‌دهند که در این بخش به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

گزگز یا مورمور شدن انگشتان، کف دست، ساق پا

بی‌حسی یک ناحیه مثل نیم تنه، صورت، یا یک پا

حس سوزش، کشیدگی پوست یا احساسی مثل بسته شدن باند به دور تنه (گاهی به آن MS hug یا آغوش ام اس هم گفته می‌شود)

احساس برق گرفتگی یا لرمیت

علامت لرمیت چیست؟

برخی افراد هنگام خم کردن گردن رو به جلو، یک حس گذرا شبیه برق از پشت گردن تا ستون فقرات یا پاها احساس می‌کنند. توجه کنید که این حالت می‌تواند در ام اس دیده شود، ولی در بعضی از مشکلات دیگر گردن هم به چشم می‌خورد و فقط در ام اس نیست.

علائم حرکتی و عضلانی در بیماری ام اس

وقتی مسیرهای حرکتی در نخاع یا مغز در بیماری ام اس درگیر شود، علائم حرکتی بیش‌تر دیده می‌شوند؛ برای مثال:

ضعف یک پا یا یک دست

سنگینی پاها، خسته شدن سریع عضلات

مشکل در بالا رفتن از پله یا بلند شدن از صندلی

افتادن اشیا از دست به دلیل ضعف یا کاهش مهارت حرکتی

اسپاسم و سفتی عضلات

علاوه بر این موارد، بسیاری از افراد دچار اسپاسم و سفتی عضلات نیز می‌شوند. این گرفتگی‌های دردناک یا انقباضات ناگهانی ممکن است در شب‌ها آزاردهنده‌تر باشند. در برخی موارد، این سفتی عضلانی باعث می‌شود راه رفتن فرد خشک و قیچی مانند به نظر برسد.

مشکل تعادل و راه رفتن: از سرگیجه تا عدم هماهنگی اعضای بدن

اختلالات مربوط به تعادل در ام اس فقط مربوط به سرگیجه نیست. این علائم به چند شکل خود را نشان می‌دهند:

احساس عدم ثبات هنگام ایستادن یا تغییر مسیر

تلوتلو خوردن یا برخورد با اشیا در راه رفتن

بدتر شدن تعادل در تاریکی یا روی سطح ناهموار

لرزش هنگام انجام کارهای ظریف مثل بستن دکمه

آتاکسی و لرزش

اصطلاح آتاکسی یعنی کاهش هماهنگی حرکات؛ به این صورت که فرد ممکن است لیوان را دقیق روی میز نگذارد یا دست هنگام نزدیک شدن به هدف بلرزد. این لرزش با اضطراب ساده عصبی متفاوت است و نیاز به معاینه عصبی دارد.

خستگی در ام اس

خستگی در ام اس یکی از علائمی است که در افراد زیادی در کنار علائم ذکر شده قبلی دیده می‌شود. این خستگی با خستگی معمولی تفاوت‌هایی دارد؛ چرا که:

بدون فعالیت شدید رخ می‌دهد.

وسط روز به صورت ناگهانی کل انرژی بدن قطع می‌شود.

با خوابیدن معمولی به طور کامل جبران نمی‌شود.

کارهایی که در بسیاری از افراد باعث افزایش خستگی می‌شود:

گرما و حمام داغ

کم خوابی، استرس، کار طولانی بدون استراحت

عفونت‌ها (مثل سرماخوردگی یا عفونت ادراری)

توجه داشته باشید که اگر این خستگی همراه با کاهش وزن، تپش قلب، رنگ پریدگی یا ریزش مو باشد، بررسی دلایل دیگری مثل کم خونی یا مشکلات تیروئید هم لازم است.

علائم ام اس و مشکلات شناختی و روانی

بیماری ام اس فقط به عضلات و حس خلاصه نمی‌شود و بعضی از افراد تغییرات سطوح مختلفی از مشکلات شناختی را تجربه می‌کنند:

کاهش تمرکز

کند شدن پردازش ذهنی (فرد حس می‌کند انجام کارهای فکری زمان بیشتری می‌گیرد)

فراموشی‌های ریز در کارهای روزمره

افسردگی یا اضطراب

تحریک‌پذیری

کاهش انگیزه

تغییر خلق و خو همیشه مستقیما بخاطر دلایل عصبی اتفاق نمی‌افتد. بلکه فشار روانی ناشی از علائم جسمی، نگرانی از آینده و به هم ریختن خواب هم می‌تواند در آن نقش داشته باشد. به همین دلیل ارزیابی ترکیبی توسط متخصص مغز و اعصاب و در کنار آن روان پزشک یا روان شناس ممکن است کمک کننده باشد.

علائم بیماری ام اس در ادرار و روده

درگیری مسیرهای عصبی کنترل کننده مثانه و روده، در بخشی از بیماران دیده می‌شود:

مشکلات ادراری

تکرر ادرار

فوریت ادرار (احساس ناگهانی و شدید برای رفتن به سرویس بهداشتی)

بیدار شدن‌های شبانه برای ادرار

مشکلات روده

یبوست

بی‌اختیاری مدفوع در موارد شدیدتر

تخلیه ناقص ادرار

نکته: عفونت ادراری می‌تواند علائم ام اس را به صورت کاذب شدیدتر نشان دهد (مثلا باعث تشدید ناگهانی ضعف یا لرزش شود). بنابراین اگر دچار سوزش ادرار، تب، تغییر رنگ یا بوی بد ادرار شدید، حتما قبل از هر چیز احتمال عفونت را با آزمایش ساده ادرار بررسی کنید.

علائم بیماری ام اس در عملکرد جنسی

اختلال در عملکرد جنسی یا کاهش میل جنسی، از جمله مشکلات جسمی بیماری ام اس است که نباید از آن چشم‌پوشی کرد. اگرچه بیان این موضوع برای بسیاری از بیماران سخت است، اما مدیریت این مشکل نیاز به گفتگو با متخصص دارد؛ چرا که پنهان ماندن این علائم، فرصت بهره‌مندی از راهکارهای درمانی و حمایت‌های پزشکی را از شما می‌گیرد؛ در صورتی که پزشکان می‌توانند با شناخت دقیق این اختلالات، مسیرهای حمایتی و درمانی مؤثری را برای شما تجویز کنند.

علائم ام اس در مردان: چه تفاوت‌هایی ممکن است دیده شود؟

علائم بیماری ام‌اس در مردان و زنان تفاوتی با هم ندارد. مردان نیز مانند زنان ممکن است طیف گسترده‌ای از نشانه‌ها از جمله اختلالات بینایی، ضعف‌های حسی و حرکتی، خستگی مفرط و مشکلات ادراری را تجربه کنند. تفاوت اصلی معمولاً در الگوی مراجعه و زمان تشخیص دیده می‌شود؛ برخی مردان دیرتر پیگیری می‌کنند یا علائم را به خستگی کاری و ورزش‌ نسبت می‌دهند. برای مثال مواردی که در مردان زیاد دیده می‌شود:

ضعف پاها و کاهش توان فعالیت بدن، خستگی پایدار، مشکلات ادراری یا عملکرد جنسی.

اگر در کنار این نشانه‌ها، تاری دید یا بی حسی یک طرفه در اعضای جفت بدن هم رخ می‌دهد، بهتر است سریع‌تر به پزشک متخصص مراجعه کنید.

علائم ام اس در زنان

در زنان هم همان دسته علائم دیده می‌شود اما یک تفاوت مهم که ممکن است پیش بیاید، این است که برخی زنان تغییر شدت علائم را در دوره‌های هورمونی تجربه می‌کنند. همچنین در دوران بارداری و پس از زایمان، شکل درمان با زمان‌های عادی متفاوت است و باید برای انجام بسیاری از کارها با پزشک هماهنگ شود.

چه مواردی شبیه ام اس است؟

بسیاری از علائمی که به عنوان علائم ام اس در اینترنت می‌بینید، در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شود. چند مورد پرتکرار را در ادامه برای شما لیست کرده‌ایم. هدف از این کار این است که قبل از قرار دادن خود در نقطه پایان این بیماری، مسیر درست ارزیابی را مرحله به مرحله طی کنید و در نهایت حتما با چند پزشک مشورت کنید:

کمبود ویتامین B12 (بی‌حسی، گزگز، ضعف، مشکلات تعادلی)​

اختلالات تیروئید (خستگی، ضعف، تپش قلب، تغییر وزن)

دیسک گردن یا کمر (گزگز و بی‌حسی در مسیر عصب، درد تیرکشنده)

میگرن (اختلالات بینایی یا حسی گذرا در برخی افراد)

اضطراب و حملات پانیک (گزگز، احساس سبکی سر، تپش قلب)

بیماری‌های التهابی و عفونی سیستم عصبی

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

توجه کنید که هر یک از مواردی که در ادامه برای شما آورده‌ایم اتفاق افتاد، سریعا به پزشک مراجعه کنید:

کاهش دید ناگهانی، دوبینی شدید، یا درد چشم همراه افت دید

ضعف جدید در یک اندام یا اختلال واضح در راه رفتن

بی حسی گسترده یا بی حسی یک طرفه که بیش از یک روز ادامه داشته باشد.

اختلال در تعادل و ناتوانی در انجام کارهای روزمره

بی اختیاری ادراری که تازه شروع شده به همراه علائم عصبی دیگر

برای مراجعه به پزشک می‌توانید از یک متخصص مغز و اعصاب (نورولوژی) نوبت بگیرید.

معاینات پزشک برای تشخیص ام اس

تشخیص ام‌اس فرآیندی است که بر پایه ترکیبی از چند بررسی دقیق انجام می‌شود. پزشک ابتدا با دریافت شرح‌حال کامل و بررسی علائم بیمار آغاز می‌کند و سپس معاینات عصبی دقیقی مانند ارزیابی قدرت عضلانی، رفلکس‌ها، حس و میزان هماهنگی حرکات را انجام می‌دهد. در مرحله‌ی بعد، تصویربرداری MRI از مغز و نخاع برای شناسایی ضایعات عصبی به کار می‌رود. در کنار این موارد، پزشک ممکن است برای تایید نهایی، آزمایش مایع نخاعی و همچنین آزمایش‌های خون (به منظور رد کردن سایر بیماری‌هایی با علائم مشابه) را تجویز کند.

جمع‌بندی؛ شناخت به موقع علائم، کلید مدیریت بیماری ام اس

اگر بخواهیم یک جمع بندی کاربردی و کلی ارائه بدهیم، علائم ام اس بیشتر در چند گروه دسته‌بندی‌ ‌می‌شود؛ یعنی بینایی، حسی، حرکتی، تعادل، خستگی، شناختی و مشکلات مثانه و روده. توجه داشته باشید که نشانه های ام اس ممکن است رفت و برگشت داشته باشد و شدت آن تغییر کند.

هدف شناخت علائم ام اس این است که فرد مشکوک به MS در زمان درست، به پزشک مراجعه کند؛ چرا که آگاهی می‌تواند از تاخیر در تشخیص جلوگیری کند و مسیر درمان و زندگی را برای او و خانواده او قابل مدیریت‌تر کند. بنابراین اگر مجموعه‌ای از نشانه‌ها، به‌ویژه علائم بینایی، حسی یا حرکتی، چند بار در طول ماه‌ها تکرار شده است، حتما به پزشک مراجعه کنید.

سوالات متداول

آیا ام اس همیشه با درد همراه است؟

بعضی علائم ام اس مثل بی حسی، گزگز یا ضعف عضلات اصلا درد ندارند، اما در بعضی از افراد، درد عصبی نیز دیده می‌شود، مثل سوزش و تیرکشیدن عمیق در اندام‌ها و دردهایی که به دلیل راه رفتن با فرم نادرست، سفتی عضلات یا نشستن طولانی به کمر و گردن فشار می‌آورد.

علائم ام اس در هوای گرم یا بعد از حمام چه تغییری می‌کند؟

خیلی‌ از بیماران ام اس گزارش می‌کنند که شدت علائم در گرما افزایش پیدا می‌کند، علائمی مثل تاری دید خفیف، خستگی پاها، گزگز و بی حسی بیشتر.

ام اس در کودکان چه علائمی دارد و آیا با بزرگسالان فرق می‌کند؟

ام اس در کودکان و نوجوانان هم دیده می‌شود اما شیوع آن کمتر از بزرگسالان است و علائم اصلی آن شامل مشکلات بینایی، ضعف و خستگی، بی‌حسی، اختلال تعادل می‌شود. تفاوت مهم در این است که کودک ممکن است نتواند به خوبی احساس خود را توصیف کند.

آیا علائم ام اس می‌تواند بعد از یک عفونت یا ویروس ظاهر شود؟

در بخشی از بیماران، اولین علائم ام اس چند هفته یا چند ماه بعد از یک عفونت ویروسی یا باکتریایی دیده می‌شود. توجه کنید که خود عفونت عامل مستقیم تشخیص ام اس نیست، ولی در بعضی افراد سیستم ایمنی بعد از آن دوره، رفتار متفاوتی نشان می‌دهد.

آیا امکان دارد علائم ام اس خود به خود ناپدید شود؟

بله، در بعضی حمله‌ها علائم بعد از درمان یا حتی خود به خود به طور کامل ناپدید می‌شود. چیزی که باید به آن دقت کنید، این است که بهبود علائم به معنای پایان نشانه های ام اس نیست، ولی نشانه مثبتی است که یعنی هنوز بدن شما توانایی ترمیم خود را دارد.