پل خواجو، شاهکار معماری صفوی در قلب زاینده رود
اصفهان پلهای تاریخی زیادی دارد؛ از سی‌وسه‌پل و مارنان تا پل جویی و شهرستان، اما در میان این‌ها، پل خواجو چیز دیگری است. جالب است بدانید که این پل فقط به عنوان یک راه عبور ساخته نشده، بلکه هم‌زمان نقش سد را هم داشته و جلوی جریان شدید آب را می‌گرفته است. علاوه بر این، محلی برای تفریح و گذراندن اوقات فراغت مردم بوده و امروز هم یکی از زیباترین جاهای دیدنی اصفهان به حساب می‌آید. به همه این‌ها، دوطبقه بودن، کاشی‌کاری‌های رنگی، سکوهای سنگی و آن حوضچه معروف را هم اضافه کنید تا بدانید چرا پل خواجو اصفهان را یکی از شاهکارهای پل سازی ایران می‌دانند.
در این مقاله از اسنپ‌پی، از تاریخچه و قدمت پل خواجو می‌گوییم، معماری‌اش را بررسی می‌کنیم، جاهای دیدنی اطراف آن را معرفی می‌کنیم و آدرس دقیقش را می‌دهیم تا در سفر بعدی به اصفهان، با حال و هوای متفاوتی روی این پل قدم بزنید.
تاریخچه پل خواجو
داستان پل خواجو از دوره‌ای شروع می‌شود که هنوز صفوی‌ها به قدرت کامل نرسیده بودند. در اواخر دوره تیموری، حدود قرن نهم هجری، شالوده‌های پلی در همین نقطه از زاینده‌رود گذاشته شد. باستان‌شناسان احتمال می‌دهند این پل اولیه به دستور حسن‌بیگ آق‌قوینلو ساخته شده و به همین دلیل «پل حسن‌بیگ» نامیده می‌شد. این پل قدیمی ارتباط بین محله حسن‌آباد (خواجوی امروزی) را با تخت فولاد و راه شیراز برقرار می‌کرد، اما با گذشت زمان فرسوده و تقریبا غیرقابل استفاده شده بود.
در سال ۱۰۶۰ هجری قمری که شاه عباس دوم صفوی به تازگی بر تخت نشسته بود، دستور داد پل کهنه را کامل بردارند و به جایش بنایی بسازند که فقط یک راه عبور نباشد. او می‌خواست پلی بسازد که هم‌زمان نقش سد را داشته باشد، به عنوان تفرجگاه استفاده شود و محلی برای تماشای مسابقات شنا و قایقرانی باشد. نتیجه، پلی شد که در آن زمان «پل شاهی» نام گرفت و به گفته مورخان، در همان سال اول، آن‌قدر باشکوه بود که شاه دستور داد آن را چراغانی کنند و هر غرفه‌اش را یکی از بزرگان و امیران تزئین کند. در تاریخ آمده است که شاعرانی مثل صائب تبریزی قصیده‌هایی در وصف آن جشن و چراغانی سرودند.
جالب است بدانید که پل خواجو در دوره صفویه شهرت جهانی داشت. ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی قرن هفدهم، آن را «زیباترین پل جهان» خواند. با حمله افغان‌ها در اوایل قرن دوازدهم، رونق پل کم شد، اما در دوره قاجار و به دستور ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۹۰ هجری مرمت شد. کتیبه سنگی در سمت جنوبی پل، این مرمت را ثبت کرده است. در سال ۱۳۱۰ شمسی هم پل خواجو با شماره ۱۱۱ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. علاوه بر این، محلی برای تفریح و گذراندن اوقات فراغت مردم بوده و امروز هم یکی از زیباترین جاهای دیدنی اصفهان به حساب می‌آید.
نام های پل خواجو
در طول زمان، پل خواجو اسم‌های مختلفی داشت که هر کدام، داستانی پشت سر داشتند؛ برای مثال، از آنجا که در مسیر زائران آرامگاه بابا رکن‌الدین در تخت فولاد بود، مدتی به نام پل بابا رکن‌الدین شهرت داشت. چون جاده قدیم شیراز از کنار آن می‌گذشت، دوره‌ای به پل شیراز معروف شد، و از آنجا که زرتشتیان محله گبرآباد از روی آن عبور می‌کردند، مدتی هم به پل گبرها شناخته می‌شد. همچنین به دلیل قرار گرفتن در محله حسن‌آباد، مدتی به پل حسن‌آباد هم معروف بود. اما در نهایت، نام محله خواجو بر روی این پل ماند و امروز همه آن را به نام پل خواجو می‌شناسند.
معماری پل خواجو
معماری پل خواجو را می‌توان نقطه اوج پل‌سازی در ایران دانست. این پل حدود ۱۳۳ متر طول و ۱۲ متر عرض دارد و از آجر و سنگ ساخته شده است. اما چیزی که آن را از بقیه پلهای اصفهان جدا می‌کند، طراحی دوطبقه و چندمنظوره بودن آن است.
پل خواجو؛ شاهکار مهندسی آب
پایه‌های پل در سمت بالادست به شکل مثلثی طراحی شده‌اند تا مثل آب‌شکن عمل کنند و فشار آب را بشکنند، اما در سمتی که آب از زیر پل بیرون می‌آید، پایه‌ها پلهای ساخته شده‌اند تا آب بعد از عبور از زیر پل، آرام شود. همین طراحی متفاوت باعث شده در پایین‌دست پل، آبگیر آرامی شبیه یک حوضچه شکل بگیرد تا هم بستر رودخانه کمتر شسته شود و هم پایه‌های پل سالم بمانند. به علاوه، همین آبگیر، با تولید حباب، اکسیژن آب را بالا می‌برد و محیط مناسبی برای پرورش ماهی فراهم می‌کند. به همین دلیل، پل خواجو را می‌توان یک شاهکار مهندسی هیدرولیک در دوره صفویه دانست.
پل خواجو ۲۴ دهانه دارد که از سنگ‌های مکعبی تراش‌خورده ساخته شده‌اند. وسط هر دهانه، تخته‌هایی چوبی قرار می‌گرفت که با آن‌ها می‌توانستند جلوی آب را بگیرند و سطح آب را بالا بیاورند. این کار باعث می‌شد در سمت غربی پل، دریاچه‌ای مصنوعی شکل بگیرد که محل برگزاری مسابقات شنا و قایقرانی بود.
شاه نشین ها و شیرهای محافظ پل
در دو سوی شرقی و غربی پل، ساختمانی به نام شاه‌نشین ساخته شده که شامل چند اتاق تزئین شده با نقاشی است. این مکان در دوره صفویه جایگاه بزرگان و امیرانی بود که برای تماشای مسابقات روی دریاچه به آنجا دعوت می‌شدند. علاوه بر این‌ها، در دو گوشه شرقی پل، دو شیر سنگی قرار دارند که نماد سپاهیان بختیاری و محافظان اصفهان در دوره صفویه هستند.
کاشی‌کاری و طاق‌های جناغی پل
یکی دیگر از ویژگی‌های معماری پل خواجو، کاشی‌کاری‌های هفت‌رنگ و طاق‌های جناغی آن است. این تزئینات باعث شده پل خواجو از بقیه پلهای زاینده‌رود مشهورتر باشد و در دوره صفویه یکی از زیباترین پلهای جهان به شمار برود. هرچند دیدن پل خواجو از نزدیک حال و هوای دیگری دارد، اما همین جزئیات معماری حتی در عکس پل خواجو هم به چشم می‌آید و می‌توان زیبایی آن را در طاق‌های متقارن، سکوهای سنگی و کاشی‌کاری هفت رنگ پل دید.
جاهای دیدنی اطراف پل خواجو
پل خواجو در قلب بافت تاریخی اصفهان قرار دارد و بازدید از آن را می‌توان با چند جاذبه دیگر ترکیب کرد:
پل جویی
پل جویی بین پل خواجو و سی‌وسه‌پل قرار دارد و پیاده قابل دسترسی است. این پل را شاه عباس دوم در سال ۱۰۶۵ قمری ساخته و حدود ۱۴۷ متر طول دارد. در دوره صفویه، این پل مخصوص عبور شاه و درباریان بود. پل جویی نسبت به پل خواجو کوچک‌تر و ساده‌تر است، اما قدم زدن روی آن حس و حال آرام و دلنشینی دارد و خلوت تر است.
تخت فولاد
تخت فولاد در نزدیکی پل خواجو و در سمت جنوبی زاینده‌رود قرار دارد. این مکان یکی از مهم‌ترین قبرستان‌های تاریخی اصفهان است و قدمت آن به قرن‌ها پیش می‌رسد. بیش از 2000 عالم، عارف، شاعر و هنرمند نامی ایران در این قبرستان دفن شده‌اند. همچنین، در این مکان، بیش از ۵۵ تکیه و آرامگاه تاریخی وجود دارد که بیشترشان به دوره صفویه و قاجار تعلق دارند و با کاشی‌کاری، آجرکاری و گچ‌بری تزئین شده‌اند. این تکیه‌ها در گذشته محل زندگی و عبادت عارفان بوده و بعدها به آرامگاه آنان تبدیل شده است.
یکی از شاخص‌ترین بناهای این مجموعه، آرامگاه بابا رکن‌الدین؛ عارف و عالم نامدار قرن هشتم هجری است که نخستین دانشمند مشهور دفن شده در تخت فولاد بود و به همین دلیل در گذشته این قبرستان را «قبرستان بابا رکن‌الدین» می‌نامیدند. بنای آرامگاه پنج‌ضلعی با گنبد هرمی دوازده‌ترک است و کتیبه سردر آن به خط ثلث سفید روی کاشی لاجوردی نوشته شده است.
سنگ‌نوشته‌ها هم بخش جدانشدنی تخت فولاد هستند. بیش از ۳۰۰ سنگ مزار تاریخی در همین مجموعه نگهداری می‌شود. روی این سنگ‌ها فقط نام و تاریخ نیست؛ اشعار، خطوط خوشنویسی و حتی ابزار و نقش مشاغل متوفی حک شده است.
محله خواجو و چهارباغ خواجو
«خواجو» در واقع شکل تغییریافته «خواجه» است. در دوره صفویه، برخی خواجه‌های دربار در این محله سکونت داشتند و به همین دلیل، نام خواجه در گذر زمان به «خواجو» تبدیل شد. این محله در آن دوره یکی از محله‌های اعیان‌نشین اصفهان بود و بزرگان و درباریان در آن زندگی می‌کردند؛ محدوده‌ای است که خانه‌ها، کوچه‌ها و بناهای قدیمی را در برمی‌گیرد، اما محله خواجو با چهارباغ خواجو فرق دارد. چهارباغ خواجو خیابان اصلی این محله است؛ خیابانی که از چهارراه نقاشی شروع می‌شود و به پل خواجو می‌رسد. به بیان ساده‌تر، پل خواجو در انتهای چهارباغ خواجو قرار دارد و وقتی از پل پایین می‌آیید، وارد چهارباغ خواجو می‌شوید .نکته جالب اینکه محله خواجو قدمت بیشتری دارد و از دوره صفویه شکل گرفته، اما چهارباغ خواجو بعدها و در دوره قاجار ساخته شده است.
سی و سه پل
سی‌وسه‌پل یکی از معروف‌ترین پلهای اصفهان است که در فاصله حدود ۲.۶ کیلومتری غرب پل خواجو قرار دارد. این پل را شاه عباس اول در سال ۱۰۱۱ هجری قمری به دستور الله‌وردی خان ساخت. در ابتدا چهل دهانه داشت، اما امروز سی‌وسه دهانه از آن باقی مانده و به همین دلیل سی‌وسه‌پل نام گرفته است. طول آن حدود ۳۰۰ متر و عرضش ۱۴ متر است و طولانی‌ترین پل زاینده‌رود محسوب می‌شود. سی‌وسه‌پل چهارباغ عباسی را به چهارباغ بالا و محله جلفا متصل می‌کند.
پل خواجو در شب
شب‌های پل خواجو هم واقعا دیدنی است. گاهی پل چراغانی می‌شود و اگر زاینده‌رود آب داشته باشد، تصویر پل روی آب می‌افتد. همین دو چیز کافی است تا پل خواجو در شب هم جذابیت خاص خودش را داشته باشد. زیر طاق‌ها پر می‌شود از آدم‌هایی که برای تماشای پل آمده‌اند و گاهی صدای آواز هم به گوش می‌رسد.
البته لازم است بدانید پل خواجو هر شب چراغانی نمی‌شود و روشن بودن نورپردازی به شرایطی مثل تعمیرات دوره‌ای، میزان آب زاینده‌رود و برنامه‌های مناسبتی بستگی دارد. به همین دلیل، هیچ راه قطعی برای از قبل مطمئن شدن وجود ندارد و اگر شانس با شما یار باشد، شب چراغانی این پل را می‌بینید.
آدرس پل خواجو و راه های دسترسی به آن
پل خواجو در شهر اصفهان، روی رودخانه زاینده‌رود و در شرق سی‌وسه‌پل قرار دارد. برای رسیدن به آن با مترو می‌توانید در ایستگاه سی‌وسه‌پل پیاده شوید و مسیر حدود دو کیلومتری را پیاده یا با تاکسی ادامه دهید؛ با تاکسی‌های شهری و سرویس‌های آنلاین هم کافی است مقصد را «پل خواجو» بزنید. خطوط اتوبوس شهری هم به پل خواجو می‌رسند. بازدید از پل و محوطه اطراف آن رایگان است و تمام ساعات شبانه‌روز می‌توانید بروید. اگر هوا مساعد بود، پیشنهاد می‌کنیم بخشی از مسیر را پیاده طی کنید، چون قدم زدن در حاشیه زاینده‌رود خودش بخشی از تجربه سفر به اصفهان است. اگر در فصل پاییز به اصفهان سفر می‌کنید، می‌توانید بازدید از پل خواجو را بخشی از برنامه گشت‌وگذار شهری خود قرار دهید. برای انتخاب دیگر مقصدهای مناسب این فصل و تکمیل مسیر بازدیدتان، راهنمای جاهای دیدنی اصفهان در پاییز را هم بررسی کنید.
آدرس پل خواجو : انتهای جنوبی چهارباغ خواجو و انتهای شرقی خیابان کمال‌الدین اسماعیل اصفهانی
پل خواجو با ترکیبی از هنر معماری و هوش مهندسی
اگر با خواندن این مطلب تصمیم گرفته‌اید در سفر به اصفهان زمانی را به بازدید از پل خواجو اختصاص دهید، می‌توانید گشت‌وگذار خود را با دیدن تخت فولاد، پل جویی، محله خواجو و سی‌وسه‌پل کامل کنید. برای مدیریت هزینه‌های سفر هم می‌توانید از سرویس‌های اعتباری اسنپ‌پی کمک بگیرید؛ از رزرو اقساطی هتل و بلیط تا خرید سوغاتی، لباس و دیگر وسایل موردنیاز سفر. با امکان خرید حضوری اسنپ‌پی در اصفهان نیز می‌توانید از فروشگاه‌های طرف قرارداد خرید کنید و هزینه را مطابق شرایط سرویس، قسطی بپردازید. به این ترتیب، با خیال راحت‌تری برای اقامت، گشت‌وگذار و خرید برنامه‌ریزی می‌کنید و نیازی نیست همه هزینه‌های سفرتان را یک‌جا پرداخت کنید.
سوالات متداول
پل خواجو کجاست و چطور می‌توان به آن رسید؟
پل خواجو روی زاینده‌رود و در شرق سی‌وسه‌پل قرار دارد؛ نزدیک‌ترین ایستگاه مترو سی‌وسه‌پل است که از آنجا می‌توانید مسیر دو کیلومتری را پیاده یا با تاکسی طی کنید.
قدمت پل خواجو چقدر است و چه کسی آن را ساخته؟
شالوده اولیه آن به اواخر دوره تیموری می‌رسد، اما بنای امروزی در سال ۱۰۶۰ قمری به دستور شاه عباس دوم صفوی ساخته شد.
بهترین زمان بازدید از پل خواجو چه موقع است؟
شب‌ها و هنگام غروب، به دلیل نورپردازی و انعکاس چراغ‌ها روی آب، زیباترین جلوه را دارد؛ اما نورپردازی دائمی نیست و به شرایط بستگی دارد.
آیا بازدید از پل خواجو هزینه دارد؟
خیر، بازدید از پل و محوطه اطراف آن در تمام ساعات شبانه‌روز رایگان است و بلیطی ندارد.
جاهای دیدنی اطراف پل خواجو کدامند؟
تخت فولاد، پل جویی، محله خواجو و سی‌وسه‌پل از نزدیک‌ترین گزینه‌ها هستند.
